Deus ex machina

Deus ex machina. Nowe media i ich projekt poznawczy

Deus ex machina. Nowe media i ich projekt poznawczy
ISBN: 978-83-233-3375-3
rok: 2012
format: B5
stron: 222
oprawa: miękka
język publikacji: Polski
Dla kogo jest ta książka?
  • Dla matematyków, którzy chcą zapoznać się z humanistycznymi konsekwencjami rozwoju swojej dziedziny z perspektywy historycznej.
  • Dla humanistów, którzy chcą zrozumieć matematyczne konteksty swojej dziedziny, ich konieczność i związki z technologię informatyczną.
  • Dla informatyków, którzy chcą poznać teoretyczne początki komputera jako aparatu wchodzącego w zakład z poznawczymi możliwościami człowieka.
  • Dla studentów, którzy chcą zrozumieć jaka role w cywilizacji i kulturze człowieka może pełnić komputerinternetowych.
  • Dla wszystkich, którzy chcą zrozumieć głębokie podstawy funkcjonowania nowych mediów jako produktów technologii komputerowej.

Streszczenie

Tak zwane nowe media są przedmiotem badań co najmniej od lat osiemdziesiątych XX wieku i istnieje już obszerna literatura przedmiotu, która poświadcza, iż udało się zidentyfikować wiele aspektów ich obecności i funkcjonowania. Temu rozwojowi towarzyszy także rosnąca lista pojęć opisujących to złożone zjawisko. Niniejsza książka stara się uzupełnić ten wydawałoby się kompletny zestaw, kierując uwagę czytelnika w stronę problematyki, której zwykle nie porusza się przy okazji analizy skutków technologii informacyjnych. Tą pomijaną strefą jest technologiczne uwikłanie nowych mediów w dziedzinę wiedzy i poznania - rejon rzeczywistości pozornie odległy; obszar presupozycji kształtujących obraz świata, prowadzących do specyficznego sposobu jego opisu, także przez naukę. Dyskusja dokumentująca kryzys w tej dziedzinie jest stosunkowo młoda na gruncie tak zwanej humanistyki – rozwinęła się w drugiej połowie wieku XX. Jej początki jednak są znacznie wcześniejsze i pojawiły się co najmniej na przełomie XIX i XX wieku w dziedzinie nauki obcej humanistom – matematyce. Ten moment miał doniosłe znaczenie dla przekonań dotyczących własności intelektualnych konstrukcji stworzonych przez człowieka i ich zdolności do chwytania zjawisk świata realnego. W obszarze matematyki przybrało to kształt pytań dotyczących wiarygodności niej samej; w obszarze refleksji filozoficznej – rozpoznanie i analizę roli języka. Ta druga pobiegła z grubsza w kierunku społecznej determinacji bytów językowych, które zidentyfikowano jako jedyną dostępną człowiekowi rzeczywistość. W ramach refleksji metamatematycznej kluczowymi konstatacjami okazały się wnioski odbierające matematycznym konstrukcjom metafizyczną pewność, pozostawiając im prawo jedynie do intensjonalnej i ograniczonej spoistości.

Nowe media, jak wspomniano, na skutek swej niezwykłej popularności ogarnęły z początkiem XXI wieku praktycznie każdą ludzką aktywność, co spowodowało, że zaczęto badać ich skutki społeczne, które wysunęły się na plan pierwszy w procesie kształtowania cywilizacji i kultury. Podstawowym pojęciem jakie zaczęto stosować do ich opisu to właśnie social media. Zdano sobie sprawę z głębokiego i powszechnego wpływu, jednak pozostawiono na boku kwestię – nieco staroświecką – rozpoznania pewnych immanentnych właściwości determinujących ten wpływ. Tymczasem konceptualny projekt maszyny, która umożliwiła pojawienie się nowych mediów – komputera nie był dziełem przypadku. Choć posiada długą historię udokumentowaną przez listę wynalazków, które go poprzedziły, to sens jego istnienia pojawił się gdzie indziej: w łonie metamatematycznych, abstrakcyjnych choć żywotnie związanych z przyrodoznawczą ciekawością, konstruktów. Wrażenie braku aktualności może nadawać tej problematyce spór o tzw. determinizm technologiczny, toczący się głównie w obrębie nauki o mediach, choć nie tylko ich dotyczący, który jest jednak jej poważnym uproszczeniem.

Kryzys i rozwój metamatematyki z początkiem XX wieku dał powód do zupełnego przeformułowania paradygmatu poznawczego obowiązującego w kulturze Zachodu co najmniej od czasów Galileusza i oczywiście stał się przedmiotem refleksji filozoficznej, rozpoczynającej się od pytań związanych z prawomocnością nauki, a pytającej w istocie o zdolności poznawcze człowieka w ogóle. Nowe media, a ściślej komputer, wpisują się w tę opowieść w tym ważnym sensie, że rodzą się z przemyśleń obejmujących fundamenty kompetencji poznawczych człowieka i w specjalny sposób je przystosowują. Należy to rozumieć jako swoistą determinację obrazu świata, którym się posługują (istnieje uzasadniony niepokój, że tylko do tego obrazu mamy dostęp; sam świat leży poza granicami naszych możliwości). Źródła tej determinacji tkwią w rozpoznaniach poczynionych w czasie wspomnianego przełomu paradygmatycznego, który na nowo zdefiniował możliwości poznawcze nauk przyrodoznawczych wspartych na matematyce, ale jej kształt jest paradoksalny: cofa się do czasów mechanicyzmu i determinizmu o znacznie wcześniejszym rodowodzie, do przeświadczeń kształtowanych jeszcze przez Leibniza, Kartezjusza i Newtona. Właśnie zwrócenie się w stronę matematycznego dziedzictwa, ale w tej części, gdzie stawiane są fundamentalne pytania epistemologiczne, pozwala zrozumieć i uchwycić szczegóły tego kształtu. Takie pytania pojawiły się dzięki osiągnięciom matematyków: Davida Hilberta, Kurta Gödla, Alana Mathisona Turinga i innych, tworząc jednocześnie konceptualne podstawy komputera, ale także inspirując myślicieli takich jak Jean-François Lyotard czy Claude Lévi-Strauss. Jej śladów należy się także spodziewać wszędzie tam, gdzie komputer przejmuje rolę wspomagającego lub wręcz umożliwiającego poznanie narzędzia, zwłaszcza gdy nabiera charakteru masowego i przejmuje lub tworzy nowe formy społeczne. Niniejsza książka gromadzi dowody na istnienie tego zjawiska i stara się go opisać.

Zarysowana tutaj problematyka ma charakter fundamentalny, stąd pomysł podzielenia tekstu na dwie części. W pierwszej punktem wyjścia jest aparat – elektroniczny komponent komputera służący do sterowania teatralnym światłem i przeznaczony do obsługi realnych urządzeń. Narzuca on jednocześnie różnego rodzaju ograniczenia będące wynikiem jego technologicznej, informatycznej specyfiki. W książce zostaje opisany ich konsekwentny i nieprzypadkowy zestaw, który pozwala ostatecznie wyprowadzić teoretyczny model jego funkcjonowania – inspiracją dla niego jest formalny model procesów fenomenologicznych Michała Hellera, a nawet sformułować koncept pseudo podmiotowości maszyny cyfrowej. Przesłanki do tych uogólnień pojawiają się także na innych poziomach funkcjonowania komputera, a najpełniej formułowane są przez programistów, informatyków i innych osób praktycznie związanych z tym urządzeniem, zwłaszcza u początków jego historii – szczególnego momentu absorpcji nowej technologii, co książka również stara się uwzględnić i uogólnić.

W części drugiej książki czynione są poszukiwania śladów konceptualnej zależności pewnych ważnych dla cywilizacji i kultury współczesnej konstrukcji filozoficznych takich ponowoczesność czy strukturalizm od metamatematycznych źródeł, expressis vebis formułujące zresztą istotną obecność technologii informatycznych. Wśród nich wspomniane obszernie zostały konstrukcje stworzone przez wspomnianego Jean-Françoisa Lyotarda czy Claude’a Lévi-Straussa, które jednak kontynuują wątki obecne w filozofii znacznie wcześniej, obecne w pracach Horkheimera i Adorno, Husserla i innych. Towarzyszy tej pracy wprowadzenie do metamatematycznej problematyki: idei formalizacji, czynione w ramach uogólnionej refleksji poznawczej. Ostatni rozdział zajmuje się problematyką najbardziej aktualną: ideą wiedzy kształtującą się dzięki obecności internetu i referuje pomysły czyniące z tej idei kategorię będącą podstawowym narzędziem zrozumienia roli cywilizacyjnej globalnej sieci. Wśród nich być może najważniejszą i najwcześniejszą jest koncepcja Pierre’a Lévy’ego poddana tutaj krytycznemu omówieniu w ramach szerokiego kontekstu aspektu społecznego.

Spis treści

Wstęp 7
Część I. Czy istnieje podmiotowość maszyny cyfrowej?
0. Aparat… 19
… i jego funkcjonalny opis 25
Faza I – projekt 27
Faza II – projekt cyfrowy 31
Faza III – realizacja projektu w czasie rzeczywistym 36
Faza IV – realizacja projektu w świecie rzeczywistym 38
1. Manifestacja projektu widoczna na ekranie komputera 43
Dygresja o interfejsie 53
Klika słów podsumowania 65
2. Manifestacja projektu zawarta w pamięci komputera 75
3. Manifestacja projektu w świecie rzeczywistym 99
Model Hellera i co z niego wynika 121

Część pierwsza przedstawia rzeczywiste urządzenie cyfrowe, będące interfejsem dla komputera osobistego, pozwalającym sterować oświetleniem teatralnym, a przez to kształtować realny świat, co staje się powodem analizy teoretycznej tego związku.
Część II. Matematyczne dziedzictwo
1. Nowe media jako projekt poznawczy - w ponowoczesnej i krytycznej perspektywie 129
2. Dwa przypisy – o roli metamatematyki w humanistyce, Claude Lévi-Strauss i Jean-François Lyotard 169
Zarys historii formalizacji i matematyzacji procesu
poznawczego 177
Lévi-strauss, Lyotard i sprzeczności postmodernizmu 181
3. Kolektywna inteligencja Pierra Lévy’ego – zbiorowość i wiedza 185

Część druga poddaje analizie głębsze konteksty nowych mediów jako technologii cyfrowej, a w szczególności metamatematyki, co pokazuje głębokie, epistemologiczne konsekwencje ich powstania i rozwoju.
Powered by w3.css - Obrazki by fotolia - Made by RM